Cụm chữ “Tuế thứ Quý Tỵ niên đông thập nguyệt, sơ cửu nhật, hoàng đạo thời thụ trụ thượng lương đại cát vượng” được dùng để ghi rõ ngày giờ tốt trong xây dựng truyền thống mang ý nghĩa là ngày mùng 9 tháng 10 năm Quý Tỵ (1953), giờ hoàng đạo thích hợp để dựng cột, cất nóc với mong muốn mọi việc hanh thông, đại cát đại vượng, đem lại may mắn, thuận lợi và thịnh vượng cho công trình cũng như gia chủ. Việc thêm chữ “Đông” không chỉ đúng văn cảnh thời gian mà giúp bố cục chữ “Nhật” nằm chính giữa nóc nhà tạo sự cân đối, hài hòa và thẩm mỹ cho kiến trúc cho thấy sự tính toán kỹ lưỡng của người viết và khắc chữ. Bên cạnh đó câu “Càn nguyên hanh lợi trinh” là lời Hán cổ mang ý nghĩa khởi đầu tốt đẹp, vạn sự hanh thông, thuận lợi và giữ chính trực vừa là lời chúc vừa là lời truyền dạy con cháu bảo tồn đạo đức trong cuộc sống. Kết hợp với “Phú quý thọ khang ninh”, lời chúc truyền thống mong cầu giàu sang, sống lâu, mạnh khỏe và bình an, bộ hoành phi tạo nên thông điệp trọn vẹn về sự hanh thông, thịnh vượng, đạo đức và hạnh phúc lâu dài, phản chiếu rõ nét tinh thần văn hóa, phong thủy cùng đạo nhân nghĩa trong kiến trúc thờ tự truyền thống.
Chữ trên xà nhà chữ Tử- vi- tinh- chiếu- trạch
Chữ trên xà nhà Tử vi tinh chiếu trạch là cách khắc chữ Hán cổ mang ý nghĩa phong thủy và tâm linh sâu sắc, dẫu vậy qua kiểm tra, nhiều người nhận xét rằng chữ hiện tại ở một nhóm công trình bị viết sai hoặc biến dạng khiến việc đọc và hiểu trở nên khó khăn. Về chuẩn mực câu đúng nên là 紫微星照宅 (Tử vi tinh chiếu trạch) kết hợp với 乾元亨利貞 (Càn nguyên hanh lợi trinh), đọc theo thứ tự từ phải sang trái. Nguyên nhân sai lệch chủ yếu do chữ Hán cổ ngày nay ít người am hiểu trong quá trình trùng tu người khắc hoặc họa lại chữ không nắm rõ, dẫn đến nét chữ không chuẩn, thậm chí bị ví von là “bịt mắt bắt gà con”. Cách khắc đúng vừa đảm bảo ý nghĩa vừa hợp phong thủy và đúng Hán cổ thể hiện ngôi sao Tử Vi chiếu sáng, bảo hộ gia trạch, cầu vạn sự hanh thông, phúc lộc đầy nhà đồng thời gắn với triết lý “Càn nguyên hanh lợi trinh” – khởi đầu thuận lợi, chính trực, bền vững. Chữ Tử vi tinh chiếu trạch vì vậy không chỉ vừa giàu tính mỹ thuật trong kiến trúc truyền thống mà là biểu hiện của văn hóa tinh thần nhắc nhở con cháu tu thân giữ lễ nghĩa cùng sự tôn nghiêm dành cho các bậc tiền nhân.
Càn Nguyên Hanh Lợi Trinh và niên hiệu Mậu Ngọ niên trùng tu
Càn Nguyên Hanh Lợi Trinh và niên hiệu Mậu Ngọ niên trùng tu là nội dung thường gặp trên các bức hoành phi thờ tự cổ mang giá trị triết lý, tâm linh và lịch sử sâu sắc. Trên bức hoành phi được trùng tu, dòng chữ Hán được xác định là 乾元亨利貞 (Càn Nguyên Hanh Lợi Trinh), bốn chữ mở đầu của Kinh Dịch – quẻ Càn biểu tượng cho Thiên đạo thể hiện ý nghĩa khởi đầu chính đạo, hanh thông thuận lợi kết quả tốt lành và đức hạnh bền vững. Treo song song là vế 富貴壽康寧 (Phú Quý Thọ Khang Ninh), lời chúc truyền thống gồm giàu sang, quý hiển, sống lâu, khỏe mạnh và bình an tạo nên sự hài hòa giữa đạo lý và phúc lộc giữa phẩm chất tinh thần và hạnh phúc nhân sinh. Bên dưới có dòng nhỏ 戊午年重修 – Mậu Ngọ niên trùng tu, ghi rõ việc tu sửa vào năm Mậu Ngọ, nhằm lưu dấu thời điểm tôn tạo hoành phi và công trình thờ tự để hậu nhân ghi nhớ công lao tiền nhân. Tổng thể nội dung mang thông điệp: Trời vận hành mạnh mẽ, hanh thông lợi trinh; đạo lớn bền lâu, phúc lộc thọ khang ninh; năm Mậu Ngọ tu tạo, lòng thành nối chí tiên linh giữ mãi nếp nhà.
Quý Dậu niên tu tạo (癸酉年修造) - Mạnh thu nguyệt lạc thành (孟秋月落成)
Quý Dậu niên tu tạo – Mạnh thu nguyệt lạc thành là hai dòng chữ Nho ghi lại đầy đủ quá trình hình thành và hoàn thiện của một công trình theo lối kiến trúc cổ truyền Việt Nam. Dòng trên Quý Dậu niên tu tạo (癸酉年修造) mang nghĩa khởi tạo vào năm Quý Dậu, xác định rõ thời điểm bắt đầu xây dựng còn dòng dưới Mạnh thu nguyệt lạc thành (孟秋月落成) có nghĩa là hoàn thành vào tháng đầu mùa thu, đánh dấu mốc kết thúc công trình thể hiện tập quán lưu niên đại quen thuộc trong kiến trúc truyền thống vừa nhằm lưu dấu thời gian xây dựng vừa bày tỏ sự trân trọng đối với công trình và công sức của những người dựng nên đồng thời giúp hậu thế hiểu rõ lịch sử hình thành và hơi thở văn hóa ngàn đời của di tích.
Ý nghĩa của ghi năm và thời điểm hoàn thành
Việc khắc ghi năm khởi công và thời điểm hoàn thành trên công trình mang nhiều tầng ý nghĩa sâu sắc cả về lịch sử, văn hóa và tâm linh. Về lịch sử đây là hình thức lưu niên đại giúp các thế hệ sau biết rõ thời điểm hình thành của công trình. Về văn hóa, việc ghi năm tháng thể hiện tinh thần tôn trọng lao động, trân quý giá trị bền vững và công sức của người dựng nên công trình. Về mặt tâm linh, mỗi chữ khắc còn là lời tri ân trời đất gửi gắm ước nguyện cho công trình được trường tồn cùng năm tháng. Trong lịch can chi, năm Quý Dậu gồm thiên can Quý và địa chi Dậu, lặp lại theo chu kỳ 60 năm, tương ứng với 1873 nếu công trình mang phong cách kiến trúc cổ cuối thế kỷ XIX hoặc 1933 nếu mang đặc điểm kiến trúc đầu thế kỷ XX; để xác định chính xác cần đối chiếu thêm chất liệu, kiểu chữ, cấu trúc mái và dấu tích phong cách thời kỳ. Bên cạnh đó cụm “Mạnh thu nguyệt lạc thành” mang nghĩa hoàn thành vào tháng đầu mùa thu tức khoảng tháng 7 âm lịch. Người xưa chia mỗi mùa thành ba giai đoạn là Mạnh (đầu mùa), Trọng (giữa mùa) và Quý (cuối mùa) vì vậy cách ghi “mạnh thu nguyệt” không chỉ xác định thời điểm hoàn tất mà gửi gắm tâm ý về niềm vui viên mãn sau quá trình dựng xây với ngôn từ tao nhã, giàu tính biểu tượng và đậm phong vị văn phong Hán cổ.
Phân tích từ ngữ trong hai bản chữ Nho
Phân tích từ ngữ trong hai bản chữ Nho cho thấy sự hàm súc và chuẩn mực của ngôn ngữ cổ trong đó Tu tạo (修造) mang nghĩa khởi dựng hoặc trùng tu thể hiện công trình được khởi công mới hoặc cải tạo từ nền cũ còn Lạc thành (落成) là hoàn tất công trình kết thúc giai đoạn thi công, sẵn sàng đưa vào dùng hay tế lễ; hai cụm từ ngắn gọn nhưng biểu hiện rõ tính chu toàn và nghi thức của người xưa trong dựng xây công trình tâm linh. Khi đọc và dịch chữ Nho cổ khắc trên công trình cần chú ý nét chữ cổ thường bay bướm khác biệt với chữ Hán giản thể hiện đại, phải hiểu văn cảnh và phong tục thời kỳ để dịch sát nghĩa tránh hiện đại hóa ngôn ngữ nhằm giữ được phong vị cổ, trang trọng và hơi thở văn hiến bởi chỉ một sai sót nhỏ trong phiên âm cũng làm thay đổi hoàn toàn ý nghĩa, đòi hỏi người dịch có kiến thức về Hán Nôm học và lịch pháp cổ. Những bản khắc chữ Nho là ghi chú kỹ thuật mà là ký ức văn hóa và tinh thần dân tộc, mỗi nét chữ là lời nhắn gửi từ tiền nhân thể hiện lòng tự hào với công trình, ước nguyện bền lâu và ý thức gìn giữ truyền thống vì vậy dịch, sao chụp và lưu trữ văn bản chữ Nho góp phần bảo tồn lịch sử xây dựng và giáo dục thế hệ sau trân trọng công sức cha ông.
