Hai chữ Vi Chính (為政) trong Luận Ngữ và ý nghĩa Hán Nôm

Hai chữ Vi Chính (為政) xuất phát từ chương 2 “Vi Chính” trong sách Luận Ngữ. Nguyên văn: 子曰：“為政以德，譬如北辰，居其所而众星共之。” (Tử viết: Vi chính dĩ đức, thí như bắc thần, cư kì sở nhi chúng tinh củng chi).

Trong câu trên, cụm 為政以德 (Vi chính dĩ đức) mang ý dùng đạo đức để tiến hành trị lý, lấy đức trị làm nền tảng. Khổng Tử nói: “Vua nhà Chu dùng đạo đức giáo hóa để trị lý chính sự, giống như sao Bắc Thần vậy. Bản thân ở tại một phương vị cố định, mà các sao khác đều vây xung quanh và chuyển động.”

Câu nói đại biểu cho tư tưởng “Vi chính dĩ đức” của Khổng Tử. Người đứng đầu nếu thực hành đức chính thì quần thần và bách tính sẽ tự quy tụ xung quanh. Quan niệm đó cũng là một phần trong học thuyết của Khổng Tử, làm rõ nguyên tắc trị quốc của Nho gia là đức trị, thay vì pháp trị nghiêm khắc.

Nếu bức hoành phi được treo ở công đường, nhà quan, nội dung bày tỏ quan điểm lấy đức trị làm đầu. Khi treo tại tư gia, bức hoành phi còn gợi thêm ý giáo dục con cháu về đạo hiếu: “Phụng dưỡng cha mẹ không dừng lại ở lo cái ăn cái mặc. Điều quan trọng nhất là giữ thái độ kính trọng. Nếu nuôi cha mẹ mà thiếu lòng kính trọng thì chẳng khác nào nuôi động vật.”

Trong Hán Nôm, ngữ cảnh thường quyết định cách đọc. Chỉ với 2 chữ thư pháp riêng lẻ thì việc xác định tuyệt đối rất khó. Một số ý kiến cho rằng:

• Hai chữ là “Vi Chính”, xuất phát từ câu “Vi chính dĩ đức” trong sách Luận Ngữ.
• Cần xem toàn bộ bức hoành và 2 câu đối đi kèm để giải mã chính xác hơn.
• Nếu dịch một bức hoành phi câu đối thì nên có đầy đủ nội dung, bởi khi chỉ còn 2 chữ riêng lẻ, ý nghĩa sẽ không được trọn vẹn.

Ngoài cách đọc “Vi Chính”, cũng có ý kiến bàn về chữ “Vị” trong một số văn cảnh Hán Nôm. Muốn xác định cách đọc cần dựa vào vị trí chữ, câu văn và toàn bộ nội dung của bức chữ.

Hai chữ Vi Chính tuy ngắn gọn nhưng chứa đựng tư tưởng về đạo đức, cách trị lý và nền nếp nhà theo quan niệm Nho gia.