1. “Bài ban – ban tề” là gì?
Bài ban nghĩa là sắp đặt vị trí cho các chức sắc, chánh tế, phó tế, bồi tế và chấp sự trong buổi tế. Ban tề là vào vị trí và chỉnh đốn hàng ngũ, bảo đảm đúng ngôi thứ, tả – hữu, nội – ngoại theo quy định của lễ. Nói cách khác, bài ban là xác định vị trí, còn ban tề là chỉnh đốn đội ngũ. Đây là bước chuẩn bị nghiêm cẩn trước khi xướng tế bắt đầu, phản ánh sự trật tự, kỷ cương và tâm kính ngưỡng trong lễ hội xưa. Khi “bài ban – ban tề” hoàn tất, chủ tế, bồi tế và chấp sự đều đã vào đúng hàng ngũ, tạo nên thế lễ chỉnh tề, trang nghiêm, mở đầu cho phần tế chính.
Bài ban ban tề
2. “Pháo thiêu” là gì?
Pháo thiêu (焚炮) nghĩa là đốt pháo trong buổi tế — thường diễn ra ngay trước hoặc trong lúc khởi lễ. Tùy từng địa phương, pháo thiêu là pháo nổ theo phong tục lâu đời hoặc pháo hoa, nhằm:
- Báo hiệu giờ lành, khai lễ;
- Tẩy uế, trừ tà khí;
- Tạo bầu không khí trang trọng cho buổi tế.
Pháo chỉ đốt một lần; sau khi “thiêu pháo”, không đốt lại trong cùng buổi tế. Âm thanh pháo nổ được nhìn nhận như dấu hiệu đất trời giao hòa, thần linh chứng giám, khơi gợi cõi lòng cát lành.
Bài ban ban tề 2
3. “Quân hiến” trong xướng tế
Quân hiến (君獻) là việc dâng rượu lộc Thánh cho dân, còn gọi là hiến rượu lộc Thánh. Trong buổi tế, tả quân hiến và hữu quân hiến là hai chấp sự mang đài hoặc nậm rượu tiến vào các bàn phụ để dâng lên Thánh. Sau khi chủ tế hoàn tất ba tuần rượu tế sẽ tiến hành lễ “Ẩm Phúc” – uống chén rượu chứa đựng tâm niệm nhận lộc Thánh, thay mặt dân làng tiếp nhận phúc lành và ân lộc. “Quân hiến” phản ánh sự giao hòa giữa Thánh và dân, qua đó nhấn mạnh tinh thần gắn kết, sẻ chia và ân phúc trong văn hóa lễ tế Việt Nam.
Thuật ngữ trong lễ xướng tế 1
4. “Chiết đao” là gì?
Chiết đao (折刀) là một nghi thức mang tính biểu trưng trong vài buổi tế xưa, nhằm bày tỏ tâm kính ngưỡng và sự trung nghĩa tuyệt đối với vị Thần hoặc bậc Thánh quân được dâng cúng. Tùy từng địa phương và đối tượng tế, “chiết đao” được biểu đạt dưới các dạng:
- Cử chỉ lễ thức như rút kiếm hoặc gập dao lễ, biểu đạt sự kính ngưỡng và lễ thức dành cho vũ thần;
- Hoặc là một thủ tục hóa thân của sự tôn nghiêm đoạn tuyệt lỗi lầm, giữ trọn khí tiết trước thần linh.
Lễ thức “chiết đao” hiện ít xuất hiện trong thực tế, nhưng vẫn được ghi nhận trong các bản “Văn tế cổ” và sách “Gia lễ chỉ nam”, như một gói trọn ý niệm về nếp xưa trong hệ thống xướng tế của văn hóa Việt.
