Nhiều gia đình khi dựng nhà 3 gian để thờ cúng tổ tiên thường muốn tạo điểm nhấn cho gian giữa bằng cách nâng phần dạ cửa phía trên, tức thanh ngang nằm trên đầu cửa, cao hơn 2 gian bên khoảng 10–15cm. Tuy nhiên, theo kiến trúc truyền thống cần cân nhắc kỹ cách làm này vì dễ phá vỡ sự cân đối của gian thờ và phạm “sát ý” trong bố cục cổ. Trong kiến trúc cổ Việt Nam, đặc biệt là Nhà Thờ Họ và nhà gỗ 3 gian, dạ cửa thường được làm đồng đều giữa 3 gian, thể hiện sự cân bằng âm dương, tạo nét thống nhất cho toàn bộ không gian:
- Gian giữa là vị trí trung tâm – nơi Đặt bàn thờ tổ tiên, thể hiện sự tôn nghiêm.
- 2 gian bên đóng vai trò phụ trợ, có thể dùng để tiếp khách hoặc sinh hoạt.
Dù gian giữa dành cho việc thờ cúng, người xưa vẫn không làm dạ cửa giữa cao hơn 2 bên. Các cửa nghi môn cần giữ sự cân đối, đối xứng để tránh thế “trên lệch dưới nghiêng”, vốn được xem là biểu hiện của sự thiếu hòa khí trong gia đạo.
Vì sao dạ cửa giữa không nên cao hơn 2 gian bên?
Theo cách làm của thợ mộc truyền thống và quan niệm phong thủy dân gian, nâng dạ cửa gian giữa cao hơn 2 bên là không đúng quy cách. Những lý do thường được nhắc đến gồm:
- Phạm sát ý: Cửa giữa là cửa chính. Khi dạ cửa cao hơn 2 bên sẽ tạo thế “chủ lấn khách”, dễ bị xem là làm giảm sự hòa thuận giữa các thế hệ trong gia đình.
- Phá thế cân bằng âm dương: Nhà 3 gian được liên tưởng đến Tam tài (Thiên – Địa – Nhân). Ba cửa có chiều cao tương đồng tạo nên bố cục hài hòa. Khi dạ cửa giữa cao hơn, thế cân đối cũng bị thay đổi.
- Trái quy chuẩn kiến trúc cổ: Trong các ngôi nhà gỗ cổ, kể cả kiến trúc Cung Đình, đình chùa và từ đường, 3 dạ cửa thường được làm bằng nhau. Nếu muốn tăng vẻ trang nghiêm, người xưa chủ yếu điều chỉnh phần ngưỡng dưới.
Album ảnh trong bài: Dạ cửa trong nhà 3 gian
Nếu muốn làm nổi bật gian thờ tổ tiên mà vẫn giữ tinh thần phong thủy truyền thống, bạn có thể áp dụng những cách sau:
- Giữ 3 dạ cửa phía trên cùng độ cao để tổng thể đạt sự cân xứng.
- Nâng ngưỡng dưới của gian giữa cao hơn một chút, khoảng 5–10cm, để khi bước vào gian thờ, người đi qua phải cúi nhẹ đầu, qua đó biểu trưng cho sự cung kính với tổ tiên.
- Tạo điểm nhấn bằng hoa văn chạm trổ tinh tế hơn tại dạ cửa giữa, chẳng hạn long – ly – quy – phượng hoặc văn án “Phúc Lộc Thọ”, giúp gian thờ thêm uy nghi mà không cần thay đổi chiều cao dạ cửa.
Cách làm trên vừa giữ được tinh thần phong thủy cổ truyền, vừa tôn lên vẻ trang trọng và sự thành kính dành cho gian thờ trung tâm. Trong kiến trúc nhà gỗ truyền thống, dạ cửa phía trên nên giữ bằng nhau để duy trì thế cân bằng âm dương. Nếu muốn tạo nét riêng cho gian thờ, chỉ nên nâng phần ngưỡng cửa phía dưới, tuyệt đối không nâng dạ cửa giữa cao hơn 2 bên. Ý tưởng thiết kế Dạ Cửa Gian Giữa Cao Hơn 2 Bên có thể tạo nét thẩm mỹ hiện đại, nhưng lại không phù hợp với quy phạm cổ và quan niệm phong thủy truyền thống. Vì vậy, nên tham khảo ý kiến thợ mộc có kinh nghiệm để ngôi nhà 3 gian vừa đẹp, vừa giữ được hồn kiến trúc xưa cùng sự tôn nghiêm của không gian thờ cúng.
