Trong văn khắc Hán Nôm lâu đời, chữ “Mộ” chỉ mồ mả phải viết là 墓, có bộ thổ (土) phía dưới, là biểu tượng thiêng của đất – nơi an táng người đã khuất. Tuy nhiên, trên một số bia đá, người khắc lại sử dụng chữ 暮, vốn mang nghĩa là buổi chiều, thời điểm mặt trời lặn, hoàn toàn khác về ý nghĩa và biểu tượng. Chữ 暮 chỉ xoay quanh thời gian và hiện tượng tự nhiên, không thích hợp trong bối cảnh thờ cúng hay tưởng niệm. Nếu đọc theo chữ này, cụm “Hà gia chi mộ” sẽ thành “buổi chiều tối của họ Hà”, một cách diễn đạt không đúng nghĩa.
Nhiều học giả Hán học xác nhận chữ 墓 mới là cách viết chính xác, bởi mồ mả hòa quyện với đất. Hình tượng mặt trời (日) lặn xuống đất (土) cũng là ẩn dụ quen thuộc về việc người đã khuất trở về với lòng đất. Sai sót thường xuất hiện trong quá trình soạn thảo hoặc đánh máy bản nháp trước khi khắc bia, bởi hai chữ 墓 và 暮 khá giống nhau, chỉ khác phần bộ thổ ở phía dưới.
Ngoài ra, chữ Hà trên bia cũng cần được lưu ý. Nhiều ý kiến cho rằng đây là họ Hà (何), không phải chữ Hà nghĩa là sông (河). Ví dụ, dòng chữ “何族同宗合祀碑” được hiểu là bia hợp tự của đồng tông họ Hà.
Từ câu chuyện này trong tầm tay rút ra rằng khi soạn thảo các văn bản Hán Nôm, điểm nhấn quan trọng là bia mộ, hoành phi hoặc câu đối, cần tham khảo người am hiểu chữ Hán – Nôm trước khi khắc hoặc in. Chỉ một nét chữ sai cũng có cơ may làm thay đổi hoàn toàn ý nghĩa, thậm chí gây phản cảm, không tương xứng với giá trị và ý nghĩa của nội dung được lưu lại.
Bàn về chữ Mộ sai trong bia họ Hà
.jpg "Chất liệu GỖ làm bàn thờ phù hợp")
