Hoành phi Minh Đức Duy Hinh

Có ý kiến cho rằng con ấn của họ Nguyễn lại được đặt chính giữa và nằm trên cả phần chính văn. Có lẽ do khoảng trống tại vị trí đó khá rộng nên người ta đặt ấn vào để bức chữ kín hơn, cân đối hơn. Tuy vậy, nếu xét theo bố cục của dòng chữ thì việc đưa triện xuống phía dưới sẽ hợp lý hơn.

Trong nhiều từ đường, nhà thờ họ và gian thờ tự theo lối cổ, chúng ta thường bắt gặp bức đại tự bốn chữ 馨 惟 德 明. Khi treo theo lối cổ, thứ tự chữ nhìn từ trái sang phải là 馨 惟 德 明. Còn đọc theo lối truyền thống từ phải sang trái là 明德惟馨 (Minh Đức Duy Hinh), một trong những bức đại tự hàm súc và sâu sắc trong văn hóa thờ tự của người Việt.

Bốn chữ Minh Đức Duy Hinh xuất phát từ 書經 (Thư Kinh, còn gọi là 尚書 - Thượng Thư), thiên Quân Trần:

黍稷非馨, 明德惟馨.

Nghĩa là: “Lễ vật và hương thơm của tế phẩm không phải điều cao quý nhất; chỉ có đức sáng mới là hương thơm đích thực.” Bốn chữ ngắn gọn nhưng hàm chứa cả một hệ tư tưởng của Nho học:

• 明 (Minh): sáng tỏ, sáng suốt, cũng là sự tự soi rọi để giữ tâm ngay chính.
• 德 (Đức): phẩm hạnh được bồi đắp qua tu thân, xử thế và làm điều nhân nghĩa.
• 惟 (Duy): mang nghĩa “chỉ có”, nhấn mạnh giá trị cốt lõi.
• 馨 (Hinh): vốn chỉ hương thơm lan xa, về sau dùng để nói về tiếng thơm của đức hạnh, lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Điểm đáng chú ý là chữ 馨 trong văn hiến Hán không chỉ nói về mùi hương vật chất mà còn được dùng như một ẩn dụ về đạo đức. Vì vậy, Minh Đức Duy Hinh không ca ngợi trầm hương hay lễ vật mà tôn vinh hương thơm của nhân cách.

Đó cũng là lý do bức đại tự thường được đặt tại vị trí trang trọng trong từ đường, nhà thờ họ và tư gia. Bức chữ không đơn thuần là một mỹ tự để trang trí mà còn là lời nhắc về cội nguồn của sự hưng thịnh. Một dòng họ giàu sang nhờ phúc ấm. Một gia đình hiển đạt nhờ tài năng. Nhưng đức hạnh mới tạo nên gia phong, và gia phong mới lưu giữ tiếng thơm lâu dài.

Có lẽ vì vậy mà người xưa mới khẳng định:

黍稷非馨, 明德惟馨.

Hương của lễ vật rồi sẽ tan theo khói. Hương của đức hạnh còn lưu lại theo năm tháng. Đó chính là tinh thần của văn hóa thờ cúng tổ tiên: lấy đức làm gốc, lấy gia phong làm hương, lấy sự tu thân của con cháu để nối dài công đức tiền nhân.

明德惟馨 – bốn chữ nhưng hàm chứa một triết lý sống, một chuẩn mực gia phong và cũng là điều mỗi thế hệ gìn giữ, để “tiếng thơm” của dòng tộc không đến từ sự phô trương mà xuất phát từ chính nhân cách con người.

Bài thơ ca ngợi ý Minh Đức Duy Hinh

Hương trầm 1 thoáng gió đưa bay,
Đức sáng ngàn thu vẫn đượm đầy.
Lễ bạc đâu bằng tâm chính trực,
Ơn dày mới kết phúc sau này.
Gia phong giữ vẹn đời thêm thịnh,
Tổ đức vun bồi cháu nối tay.
Bốn chữ treo cao lời cổ huấn:
Minh Đức Duy Hinh rạng tháng ngày.

Bức hoành phi Minh Đức Duy Hinh mang ý “đức sáng thì tiếng thơm lan xa”, là một bức chữ đẹp, chứa đựng lời răn dạy về giữ gìn đạo đức, gia phong và truyền thống tốt đẹp qua nhiều thế hệ.