Câu hỏi khá tế nhị, bởi mỗi người có cách tìm hiểu và ứng xử riêng trong việc kính cẩn. Nếu hiểu đơn giản rằng sau khi thắp hương là mời ông bà tổ tiên về nhận lễ, rồi chờ 1 khoảng thời gian nhất định mới hạ lễ thì phần lớn mọi người vẫn thực hiện việc cúng theo cách đó. Ngày trước trong gia đình tôi cũng từng có cách làm như vậy. Khi bà nội tôi còn sống, mắt cụ rất kém, gần như không nhìn thấy. Mỗi lần bố tôi làm lễ cúng giỗ, cụ thường cho rằng phải thắp hương từ sáng để mời bà về. Cụ khấn từ sáng rồi chờ 3 tuần hương cháy hết mới cho hạ cỗ. Cụ nghĩ rằng bà nội đã mất, nếu từ ngoài mộ trở về nhà thì phải đi từng bước, chống gậy và lần mò đường về. Nếu con cháu dâng cỗ mà các cụ chưa về tới nơi, chưa kịp nhận lễ nhưng con cháu đã hạ xuống thì sẽ không đúng ý. Vì vậy, cụ thường yêu cầu thắp 3 tuần hương từ sáng, đến trưa mới cho con cháu hạ lễ. Đó là cách nghĩ của người xưa khi hình dung thế giới tín ngưỡng tương tự đời sống của con người. Nhưng khi tìm hiểu sâu hơn, chúng ta thấy thế giới thờ phụng không diễn ra giống việc con người di chuyển và sinh hoạt hàng ngày.
Album ảnh trong bài: Thắp hương bao lâu thì hạ lễ là đúng ?
Người đã khuất cảm ứng qua tâm niệm, không tính theo thời gian như người trần
Chúng ta thường hình dung ông bà, cha mẹ phải đi từ nơi này sang nơi khác giống như người đang sống. Nhưng theo quan niệm uống nước nhớ nguồn, ngay khi 1 ý nghĩ khởi lên và lòng thành hướng về ông bà tổ tiên thì sự cảm ứng đã bắt đầu. Điều đó có thể hình dung như việc cầm 1 chiếc điện thoại. Khi muốn liên lạc với 1 người, chỉ cần bấm 1 nút là tín hiệu được truyền đi, không cần chạy đến tận nơi để báo tin. Nếu không có điện thoại, chúng ta phải đi tìm và gặp trực tiếp, còn khi đã có tín hiệu kết nối thì việc liên lạc diễn ra trong khoảng rất ngắn. Việc cúng khấn cũng được lý giải theo cách tương tự. Khi con cháu thành tâm nghĩ đến ông bà, cha mẹ, tổ tiên hoặc người đã khuất thì sự kết nối được tạo ra qua tâm niệm. Không nhất thiết phải chờ 1 nén hương cháy hết thì người đã khuất mới biết được lòng thành. Nhiều người vẫn quan niệm phải đợi các cụ về dùng hết mâm cỗ, chờ đủ khoảng thời gian như người trần gian ăn uống rồi mới hạ lễ. Cách nghĩ đó bắt nguồn từ việc lấy sinh hoạt của con người để hình dung về thế giới thành kính. Ý nghĩa của việc dâng cúng không nằm ở việc ông bà, cha mẹ nhận thức ăn theo cách thông thường, mà nằm ở sự tưởng nhớ, lòng biết ơn và tấm lòng thành kính của con cháu.
Dâng cúng là cách tưởng nhớ và tri ân ông bà tổ tiên
Trong những cuộc giao lưu, từng có người đặt câu hỏi rằng khi con cháu mua đồ cúng, đồ mã hoặc các vật phẩm dâng lên thì ông bà có biết hay không. Theo quan niệm uống nước nhớ nguồn, ngay khi con cháu khởi tâm chuẩn bị lễ vật thì người đã khuất đã cảm ứng được. Có quan niệm cho rằng tâm vừa khởi thì đã biết, bởi sự kết nối trong thế giới tâm nguyện không giống việc gửi 1 món đồ ngoài đời rồi chờ người khác nhận. Khi con cháu dâng lễ lên ông bà tổ tiên, điều đáng chú ý không nằm ở việc mâm cỗ lớn hay nhỏ mà ở lý do thực hiện lễ cúng. Có người dâng cúng để báo với ông bà, cha mẹ rằng con cháu hôm nay đã trưởng thành, cuộc sống đã tốt hơn. Ngày trước, ông bà cha mẹ từng trải qua nhiều tháng ngày khó khăn, vất vả, phải làm lụng cực nhọc mới có từng bữa ăn, từng hạt gạo, từng củ khoai. Có những giai đoạn cuộc sống thiếu thốn, áo không đủ ấm, cơm không đủ no. Nhờ sự hy sinh của ông bà, cha mẹ mà con cháu hôm nay có điều kiện học hành, có công việc và cuộc sống đầy đủ hơn. Vì vậy, lúc dâng lễ, con cháu nhớ đến công lao của người đi trước, gửi gắm lòng biết ơn, tình thương nhớ và cầu mong ông bà tổ tiên được an lành. Mỗi người cũng tự nhắc mình sống tốt hơn, làm việc thiện để hồi hướng công đức cho người đã mất. Đó mới là chiều sâu của việc cúng trong sự thanh tĩnh. Không phải chỉ cần dâng 1 mâm cỗ rồi nghĩ rằng ông bà về dùng xong thì con cháu mới được hạ xuống. Nếu chỉ hiểu theo cách đó, việc cúng mới dừng ở phần vật chất bên ngoài mà chưa thể hiện đầy đủ giá trị tinh thần.
Mâm cỗ cúng mang ý nghĩa tượng trưng cho lòng thành
Nếu cho rằng ông bà thực sự ăn uống theo nghĩa thông thường thì dâng 1 mâm các cụ sẽ dùng hết 1 mâm, dâng nhiều mâm thì sẽ dùng hết từng đó mâm. Nhưng theo quan niệm tôn kính, ông bà cha mẹ đã khuất không còn thân thể như người đang sống để ăn uống giống chúng ta. Điều người đã khuất nhận được là lòng thành, sự nhớ ơn cùng tình cảm của con cháu. Tương tự việc dâng lễ lên Phật, chư Phật và Bồ Tát không đói để ăn những lễ vật con người dâng lên. Giá trị nằm ở tấm lòng của người dâng lễ, ở sự hướng thiện và mong muốn làm những điều tốt đẹp. Dâng hương, hoa quả và lễ vật là cách con người biểu đạt sự thành kính, giống như người học trò báo với thầy rằng mình vẫn ghi nhớ lời dạy và cố gắng làm điều tốt. Ông bà cha mẹ cũng vậy. Lễ vật không nhằm để người đã khuất ăn theo nghĩa vật chất mà là cách người còn sống bày tỏ sự tri ân đối với người đã mất. Vì vậy, khi cúng, điều quan trọng nhất vẫn là cái tâm. Nếu chỉ chú trọng mâm cỗ phải lớn, phải đầy đủ nhưng thiếu sự thành kính thì ý nghĩa của việc cúng cũng chưa được trọn vẹn.
