Làm đồ thờ và bài trí bàn thờ nhiều nơi trở nên nặng nề, thiếu sự cân đối và chưa giữ được nét chuẩn mực vốn có. Những đồ tế khí truyền thống như bàn thờ, hương án, ngai ỷ, tam sơn, mâm bồng, hoành phi câu đối đều là những tác phẩm được chế tác công phu, đòi hỏi bố cục hài hòa cùng giá trị nghệ thuật riêng. Sau những biến động lịch sử từ 1945 đến nay, nghệ thuật đồ thờ có nhiều thay đổi, một số giá trị bị mai một. Vì thế, không ít mẫu đồ thờ hiện đại trở nên sống sượng, thiếu chiều sâu văn hóa, ngay cả một số người thợ làng nghề cũng chưa hiểu đầy đủ về truyền thống.
Kích thước và kiểu dáng bàn thờ ngày nay có gì khác biệt so với xưa?
Bàn thờ xưa dù giản dị hay cầu kỳ vẫn chú trọng tỷ lệ cân đối, đường nét thanh thoát và vẻ trang trọng. Ngày nay, một số mẫu lại có phần chân, vai, khung đố làm quá lớn, khiến tổng thể nặng nề; sập không rõ dáng sập, bàn không ra dáng bàn, bệ cũng mất đi đặc trưng vốn có. Một vài chi tiết được gia chủ thêm vào nhằm thể hiện sự giàu sang hoặc theo lời tư vấn của thầy cúng, nhưng khi kích thước không hài hòa, bố cục bàn thờ dễ trở nên rối mắt và giảm giá trị thẩm mỹ.
Album ảnh trong bài: So sánh đồ thờ xưa và nay
Hoa văn và họa tiết trên đồ thờ ngày nay ra sao?
Người xưa thường cách điệu hoa văn với đường nét chọn lọc, tạo vẻ trang nghiêm mà vẫn giữ được sự tinh tế. Hiện nay, một số họa tiết bị sao chép tùy tiện từ hoa lá tự nhiên hoặc đồ gia dụng, thậm chí chạm máy quá dày khiến bề mặt trở nên rối và làm mất giá trị nghệ thuật. Mặt hổ phù vốn là điểm nhấn mang ý nghĩa trấn tà cũng có khi bị thay bằng họa tiết đơn giản, từ đó làm giảm nét đặc trưng của đồ thờ truyền thống.
Màu sơn của đồ thờ xưa và nay có quan trọng không?
Đồ thờ xưa thường sử dụng Sơn Son Thếp Vàng hoặc gam đen đỏ, tạo cảm giác ấm áp và trang nghiêm. Trong khi đó, một số mẫu hiện đại dùng sơn PU bóng mạnh, vàng nhũ hoặc đỏ quá rực, khiến đồ thờ mang dáng vẻ giống vật dụng gia đình hơn là nội thất dành cho không gian thờ tự. Màu sắc quá bóng và nổi bật cũng làm giảm cảm giác trầm tĩnh, thiêng liêng vốn cần có tại bàn thờ.
Đồ tế khí truyền thống được chế tác và bài trí ra sao?
Đồ tế khí gồm bát hương, ngai khám, ống hương, mâm bồng, giá gương, tam ngũ sơn, khay bịch và đài rượu, chủ yếu sử dụng gỗ (mộc) cùng kim loại (kim, thổ). Các món đồ được sắp xếp theo tỷ lệ cân đối, tạo sự hài hòa âm – dương và giữ vẻ trang nghiêm cho gian thờ. Khi gia chủ phó mặc toàn bộ cho thợ mộc hoặc thầy cúng, cách sắp đặt dễ trở nên cảm tính. Chất liệu không đạt yêu cầu cũng làm giảm vẻ uy nghiêm và giá trị truyền thống của đồ tế khí.
Về đặt lộc bình trên bàn cần lưu ý gì?
Nhiều gia đình đặt lộc bình quá lớn hoặc quá sáng bóng, khiến vật phẩm chiếm phần lớn diện tích bàn thờ và làm ngai ỷ, bát hương, mâm bồng, hoành phi câu đối trở nên nhỏ bé về mặt thị giác. Lộc bình vốn là đồ trang trí, không phải vật thờ chính. Khi kích thước vượt quá tỷ lệ chung, bố cục dễ mất cân bằng và vai trò của từng món đồ cũng trở nên khó phân biệt.
- Giữ tỷ lệ hài hòa giữa bàn thờ và các món đồ tế khí.
- Chọn hoa văn, họa tiết có sự cách điệu, tránh sao chép tùy tiện.
- Ưu tiên màu sơn trang nghiêm như son thếp vàng, đen đỏ, tránh bề mặt bóng loáng hoặc màu sắc quá cường điệu.
- Đặt lộc bình ở vị trí phụ với kích thước vừa phải, không che khuất các món đồ thờ chính.
- Chú trọng vật liệu, chất liệu và sự phối hợp mộc, kim, thủy, hỏa, thổ theo cách hợp lý.
Gia chủ nên tìm người am hiểu văn hóa truyền thống cùng người thợ thực sự tâm huyết để chế tác và bài trí, tránh làm biến dạng những giá trị vốn có của đồ thờ. Qua So sánh đồ thờ xưa và nay, điểm đáng chú ý nằm ở tỷ lệ, hoa văn, màu sắc, chất liệu và cách sắp đặt, bởi từng yếu tố đều góp phần tạo nên vẻ trang nghiêm của gian thờ.
