1. Lịch sử và nguồn gốc Tháp Rùa
Tháp Rùa nằm trên một gò đất nhỏ giữa lòng Hồ Gươm, nơi loài rùa quý hiếm từng xuất hiện để phơi nắng và đẻ trứng. Từ đặc điểm đó, công trình được vinh danh là Tháp Rùa. Dù vậy, câu chuyện về quá trình hình thành và nguồn gốc của tháp vẫn còn nhiều điều chưa được làm sáng tỏ. Theo các tài liệu như Cổ tích và thắng cảnh Hà Nội của Doãn Kế Thiện và Lịch sử thủ đô Hà Nội của Trần Huy Liệu, Tháp Rùa được khởi công vào cuối thế kỷ XIX, khoảng năm 1886, bởi Nguyễn Ngọc Kim, thường gọi là Bá Hộ Kim, với khát khao bình an ban đầu là làm nơi an táng cha mình. Dù vậy, công trình chỉ hoàn thành dưới dạng một ngọn tháp ba tầng và việc an táng không được tiến hành. Nhiều nghiên cứu hiện đại, tiêu biểu là ý kiến của nhà Hà Nội học Nguyễn Vinh Phúc, cho rằng câu chuyện đó vẫn còn nhiều điểm chưa đủ cơ sở xét trên phương diện khảo cổ học.
Tháp Rùa xây vào cuối thế kỷ XIX, khoảng năm 1886 bởi Bá Hộ Kim.
2. Tháp Rùa Hồ Gươm thờ nhân vật nào
Một câu hỏi thường được đặt ra là Tháp Rùa Hồ Gươm thờ ai. Thực tế, chưa có tài liệu chính thức nào ghi rõ, nhưng bàn thờ bên trong tháp vẫn gợi lên nhiều giả thuyết lịch sử. Trên tầng ba có một cửa tròn nhỏ nhìn về phía Đông, bên trong đặt một bàn thờ không ghi tên bài vị. Có ý kiến cho rằng nơi đây thờ thần Hồ hoặc thần Kim Quy – vị thần rùa vàng xuất hiện trong truyền thuyết trả gươm, nương tựa cùng Hồ Gươm. Các tài liệu của Pháp từ thế kỷ XIX cũng đề cập rằng cơ sở đó từng có miếu thờ thần Hồ. Dù vậy, đến nay vẫn chưa có tư liệu đủ sức xác nhận thần Hồ được nhắc tới có chính là thần Kim Quy hay không.
Tháp Rùa thờ thần Hồ hoặc thần Kim Quy theo truyền thuyết cổ xưa.
3. Bí ẩn số tầng Tháp Rùa
Về kiến trúc, Tháp Rùa là sự kết hợp giữa phong cách phương Đông và phương Tây trong giai đoạn Pháp thuộc. Các yếu tố như vòm cửa kiểu Gothic, lan can tầng hai và phần mái gợi liên tưởng đến kiến trúc phương Tây, trong khi phần đỉnh vẫn mang dấu ấn kiến trúc Á Đông. Tháp gồm ba tầng chính. Tầng một chia thành ba gian với bốn cửa thông nhau. Tầng hai nhỏ hơn và lùi vào so với tầng dưới. Tầng ba chỉ có một cửa tròn nhìn về hướng Đông, phía trên khắc hai chữ “Sơn Tháp”. Trên cùng là phần vọng lâu, mỗi cạnh dài khoảng hai mét. Số tầng cùng cách bố trí của công trình tạo nên vẻ cân đối, hài hòa giữa kiến trúc và cảnh quan Hồ Gươm.
Tháp Rùa phối ngũ kiến trúc phương Đông và phương Tây, chủ đạo cửa Gothic và mái truyền thống.
4. Biểu tượng Tháp Rùa
Dù vẫn còn nhiều điều chưa được giải đáp về mục đích xây dựng ban đầu, Tháp Rùa từ lâu đã là biểu tượng tiêu biểu của Hà Nội. Công trình mang nét kiến trúc riêng biệt và bền chặt với nhiều truyền thuyết quen thuộc của dân tộc. Câu hỏi Tháp Rùa Hồ Gươm thờ ai đến nay vẫn chưa có lời giải dứt khoát, nhưng sự hiện diện của bàn thờ bên trong cho thấy dấu ấn hương khói thần linh gắn với Hồ Gươm hoặc các nhân vật huyền thoại như thần Kim Quy. Với vẻ đẹp giao thoa Đông – Tây cùng bề dày lịch sử, Tháp Rùa luôn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa và tinh thần của người Hà Nội.
Tháp Rùa niềm tự hào nếp sống, cốt cách, nương tựa vào lịch sử và truyền thuyết Hà Nội.
