Hoành phi câu đối nhà thờ họ Tôn Thất với chữ Hán cổ “Đào lý tại công đường – Trúc tùng diệp vịnh” là tác phẩm thư pháp mang giá trị văn hóa và đạo lý sâu sắc, được treo tại công đường, thể hiện truyền thống học hành, gia phong và đạo hiếu của dòng họ. Câu đối được đọc trang trọng:
- Vế phải: Đào lý tại công đường, ngạc hạnh phần hoa bút thái
- Vế trái: Trúc tùng diệp vịnh, thung đường sái ủy mộ niên tâm
Câu đối đạt tứ pháp cổ điển, thể hiện hai giai đoạn của đời người Nho sĩ: vế phải tượng trưng cho thời thanh niên rực rỡ công danh, giáo hóa và văn nghiệp, vế trái biểu hiện tuổi về già thanh nhàn, an tĩnh, hướng nội, sống với tiết tháo. Cấu trúc “Đào lý – Trúc tùng” tạo đối liên hoàn hài hòa: đào lý rực rỡ ngoài đời, trúc tùng xanh biếc trong tâm, vừa đối văn, đối cảnh, đối ý, đối tâm, chuẩn bút pháp nhà Nho trung hậu, ẩn chứa đạo làm người: “Xuất xử đều quang minh, công danh và thanh liêm cùng vẹn.”
Giải nghĩa từng vế: Vế phải, “Đào lý tại công đường, ngạc hạnh phần hoa bút thái”, trong đó “Đào lý” tượng trưng cho học trò thành đạt, đỗ đạt trong khoa cử; “ngạc hạnh phần hoa bút thái” là niềm vui khi thấy con cháu đỗ đạt, mang vinh quang về cho gia tộc. Vế trái, “Trúc tùng diệp vịnh, thung đường sái ủy mộ niên tâm”, “Trúc tùng” biểu thị nghị lực, chính trực và sức sống lâu dài; “thung đường sái ủy mộ niên tâm” diễn tả tâm hồn bậc cha ông an yên, mãn nguyện khi thấy con cháu hiếu thảo, học hành thành đạt, gia đình hòa thuận.
Ý nghĩa tổng thể của câu đối là ca ngợi gia phong, đạo hiếu và truyền thống học hành của dòng họ. “Đào lý” biểu trưng cho tài năng, đỗ đạt; “Trúc tùng” tượng trưng cho chính trực, bền bỉ và trường thọ. Toàn bộ ý tứ nhấn mạnh dòng họ hiếu học, con cháu tài đức song toàn, gia đạo hòa thuận, đồng thời nhắc nhở về giữ gìn truyền thống hiếu học và đức hạnh.
Bối cảnh lịch sử của câu đối: được viết vào thời Khải Định, mùa đông năm Nhâm Tuất, do Dương Đình Hiệp, người được phong hàm Cửu phẩm văn giai, kính tặng mừng thọ người thân. Đây vừa là tác phẩm thư pháp nghệ thuật, vừa là chứng tích về truyền thống khoa bảng và lòng hiếu nghĩa trong gia tộc.
Gợi ý mẫu bàn thờ đẹp:
